Bradykardia to zwolniony rytm serca, w którym tempo pracy serca spada poniżej 60 uderzeń na minutę. U części osób jest zjawiskiem fizjologicznym i nie daje żadnych dolegliwości, u innych stanowi objaw choroby wymagającej leczenia. Granica między normą a patologią zależy od tego, czy serce nadal zapewnia odpowiedni przepływ krwi do tkanek i narządów. Skąd wiadomo, kiedy wolne bicie serca jest tylko cechą osobniczą, a kiedy sygnałem ostrzegawczym?
Czym jest bradykardia i kiedy serce bije zbyt wolno?
Prawidłowa częstość akcji serca u dorosłego w spoczynku wynosi od 60 do 100 uderzeń na minutę. O bradykardii mówimy wtedy, gdy czynność serca spada poniżej tej dolnej granicy. Za tempo pracy serca odpowiada węzeł zatokowy, czyli naturalny rozrusznik zlokalizowany w prawym przedsionku, który wytwarza impulsy elektryczne i rozprowadza je dalej przez układ przewodzący.
Kiedy węzeł zatokowy generuje impulsy rzadziej niż zwykle albo gdy sygnał napotyka przeszkodę w drodze do komór, serce bije wolniej. Krew tłoczona jest wtedy w mniejszej objętości na minutę, co przy istotnym zwolnieniu może prowadzić do niedotlenienia mózgu i innych narządów. Warto podkreślić, że sama liczba na wyświetlaczu ciśnieniomierza nie przesądza o rozpoznaniu.
Bradykardia bywa zjawiskiem całkowicie prawidłowym:
- u osób regularnie trenujących wytrzymałościowo, u których tętno spoczynkowe sięga 30–40 uderzeń na minutę,
- w czasie snu, gdy dominuje napięcie nerwu błędnego,
- u młodych, szczupłych osób z wydolnym układem krążenia,
- przejściowo po odpoczynku lub w trakcie głębokiego relaksu.
W tych sytuacjach serce w trakcie aktywności fizycznej bez trudu przyspiesza, a pacjent nie odczuwa żadnych dolegliwości. Problem zaczyna się wtedy, gdy zwolnienie akcji serca pojawia się nagle, narasta z czasem albo towarzyszą mu niepokojące objawy.
Bradykardia – przyczyny choroby
Przyczyny bradykardii dzielą się na te wynikające z uszkodzenia samego układu przewodzącego oraz te, które działają na serce z zewnątrz. Druga grupa jest o tyle istotna, że po usunięciu czynnika sprawczego rytm serca często wraca do normy. Dlatego przed rozpoznaniem trwałej choroby serca lekarz zawsze sprawdza, czy zwolnione bicie serca nie jest skutkiem przyjmowanych leków lub zaburzeń metabolicznych.
Najczęstsze przyczyny bradykardii to:
- Choroba węzła zatokowego, czyli zespół chorego węzła zatokowego, związany najczęściej z włóknieniem i degeneracją tkanek mięśnia sercowego wraz z wiekiem.
- Zaburzenia przewodzenia w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego, prowadzące do tak zwanych bloków serca.
- Choroba niedokrwienna serca oraz stany po przebytym zawale, gdy niedokrwienie obejmuje obszar odpowiedzialny za przewodzenie.
- Leki, przede wszystkim beta-blokery i niektóre blokery kanału wapniowego stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego, a także digoksyna i część leków antyarytmicznych.
- Niedoczynność tarczycy i inne zaburzenia hormonalne spowalniające metabolizm.
- Zaburzenia elektrolitowe, szczególnie nadmiar potasu, ale też niedobory magnezu i wapnia.
- Obturacyjny bezdech senny, w którym bezdechy nasilają odruchową bradykardię w czasie snu.
- Wrodzone wady serca i przebyte operacje serca, po których dochodzi do uszkodzenia dróg przewodzenia.
Rzadziej za zwolniony rytm serca odpowiadają infekcje takie jak borelioza czy zapalenie mięśnia sercowego, choroby naciekowe, wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe albo hipotermia. Do niekorzystnych czynników należą również nadużywanie alkoholu i przewlekły stres, które destabilizują pracę układu autonomicznego. U osób starszych zwykle nakłada się kilka przyczyn jednocześnie, na przykład zmiany zwyrodnieniowe układu przewodzącego, terapia nadciśnienia tętniczego i odwodnienie z towarzyszącymi zaburzeniami gospodarki elektrolitowej.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Rodzaje bradykardii
Podział bradykardii opiera się na tym, w którym miejscu układu przewodzącego pojawia się problem. Ma to bezpośrednie przełożenie na rokowanie i wybór postępowania, ponieważ niektóre formy wymagają jedynie obserwacji, a inne pilnego wszczepienia stymulatora. Rozróżnienie możliwe jest przede wszystkim na podstawie zapisu EKG.
Rodzaj | Co się dzieje | Typowe znaczenie kliniczne |
Bradykardia zatokowa | Węzeł zatokowy wytwarza impulsy rzadziej niż 60 razy na minutę | Często fizjologiczna, może też wynikać z leków lub niedoczynności tarczycy |
Zespół chorego węzła zatokowego | Uszkodzenia węzła zatokowego, pauzy, naprzemienne zwolnienia i przyspieszenia | Zwykle wymaga leczenia, bywa przyczyną omdleń |
Blok przedsionkowo-komorowy I stopnia | Opóźnione przewodzenie impulsu do komór | Zwykle bezobjawowy, wymaga obserwacji |
Blok II stopnia | Część impulsów nie dociera do komór | Zależnie od typu: obserwacja lub stymulator |
Blok III stopnia (całkowity) | Przedsionki i komory pracują niezależnie od siebie | Stan zagrożenia, wskazanie do stymulacji serca |
Osobno wyróżnia się sytuacje, w których bradykardia występuje okresowo, na przykład wyłącznie nocą, po posiłku albo w reakcji na ból. Taki napadowy charakter bywa trudny do uchwycenia podczas krótkiego badania w gabinecie i wymaga dłuższego monitorowania.
Bradykardia – objawy, których nie wolno bagatelizować
Przewlekła bradykardia często przebiega bezobjawowo i zostaje wykryta przypadkowo, podczas rutynowego pomiaru tętna lub badania EKG wykonywanego z zupełnie innego powodu. Dolegliwości pojawiają się wtedy, gdy rzut serca przestaje pokrywać zapotrzebowanie organizmu na tlen. Nasilenie objawów bywa różne w ciągu doby i zwykle rośnie przy wysiłku, kiedy serce powinno przyspieszyć, a nie potrafi tego zrobić.
Typowe objawy bradykardii to:
- zawroty głowy i uczucie zbliżającego się zasłabnięcia,
- omdlenia oraz krótkotrwałe utraty przytomności,
- osłabienie, szybkie męczenie się przy niewielkim wysiłku,
- duszność, zwłaszcza w trakcie aktywności fizycznej,
- zaburzenia koncentracji i pamięci, spowolnienie myślenia,
- zaburzenia widzenia, mroczki przed oczami,
- zaburzenia równowagi,
- ból lub ucisk w klatce piersiowej,
- chłodne kończyny i bladość skóry.
U osób starszych obraz bywa mylący. Zamiast klasycznych dolegliwości kardiologicznych pojawia się apatia, splątanie, pogorszenie sprawności albo upadki bez wyraźnej przyczyny, co łatwo przypisać wiekowi lub innym schorzeniom. Jeżeli przy niskim tętnie występują omdlenia, duszność spoczynkowa albo ból w klatce piersiowej, konieczny jest niezwłoczny kontakt z lekarzem, a przy utracie przytomności wezwanie pomocy. Nieleczona, ciężka bradykardia może w skrajnych przypadkach doprowadzić do nagłego zatrzymania krążenia.
Czy każda bradykardia wymaga leczenia?
Nie. Bezobjawowa bradykardia zatokowa u zdrowej, aktywnej osoby zwykle nie wymaga leczenia, a jedynie okresowej kontroli. Decyzja terapeutyczna opiera się na trzech elementach: obecności objawów, rodzaju zaburzeń rytmu w zapisie EKG oraz na tym, czy istnieje odwracalna przyczyna choroby.
Postępowanie w bradykardii patologicznej obejmuje kilka poziomów:
- Usunięcie przyczyny. Modyfikacja dawki lub zamiana leku zwalniającego rytm, wyrównanie elektrolitów, leczenie niedoczynności tarczycy, terapia bezdechu sennego.
- Leczenie farmakologiczne w stanach ostrych. W warunkach szpitalnych stosuje się atropinę, a w razie potrzeby leki o działaniu chronotropowo dodatnim we wlewie.
- Stymulacja serca. W przypadku pacjentów z objawową, utrwaloną bradykardią lub zaawansowanym blokiem zaleca się wszczepienie stymulatora serca. Rozrusznik pilnuje, by czynność serca nie spadała poniżej ustalonej wartości, i wyraźnie poprawia jakość życia.
- Zmiana stylu życia. Ograniczenie alkoholu, regularny sen, rozsądne dawkowanie wysiłku i konsekwentne przyjmowanie zaleconych leków.
Nowoczesne rozwiązania, w tym stymulatory bezelektrodowe wszczepiane bezpośrednio do komory, zmniejszają ryzyko powikłań związanych z elektrodami i kieszonką urządzenia. Domowe sposoby, takie jak nawadnianie, unikanie gwałtownego wstawania czy techniki relaksacyjne, mogą pomagać w codziennym funkcjonowaniu, ale nigdy nie zastępują diagnostyki. Samodzielne odstawianie leków kardiologicznych bywa groźniejsze niż samo wolne bicie serca.
Diagnostyka bradykardii – EKG, holter i inne badania
Diagnostyka zaczyna się od rozmowy i badania fizykalnego. Lekarz pyta o okoliczności, w których pojawiają się dolegliwości, o przyjmowane leki, choroby współistniejące, przebyte operacje serca oraz o to, czy w rodzinie występowały zaburzenia rytmu serca i nagłe zgony. Już na tym etapie często udaje się wskazać prawdopodobną przyczynę.
Podstawowe badania w bradykardii obejmują:
- spoczynkowe EKG, które dokumentuje rytm serca w danym momencie i pozwala rozpoznać bloki oraz rodzaj zaburzeń przewodzenia,
- holter EKG, czyli monitorowanie zapisu przez 24 godziny lub dłużej, szczególnie przydatne wtedy, gdy bradykardia pojawia się napadowo,
- test wysiłkowy, oceniający, czy serce prawidłowo przyspiesza pod obciążeniem,
- echo serca, które pokazuje budowę i kurczliwość mięśnia sercowego oraz ujawnia wady i następstwa niedokrwienia,
- badania krwi: elektrolity, TSH i hormony tarczycy, morfologia, parametry nerkowe, troponina w razie podejrzenia niedokrwienia,
- badanie w kierunku bezdechu sennego, gdy zwolnienie rytmu dotyczy głównie nocy.
W niektórych przypadkach, kiedy objawy są rzadkie, a standardowe badania nie dają odpowiedzi, stosuje się rejestratory zdarzeń lub wszczepialny rejestrator pętlowy. Rzadziej wykonuje się badanie elektrofizjologiczne. Celem całego procesu jest powiązanie konkretnego objawu z konkretnym zapisem, ponieważ dopiero taka zależność uzasadnia decyzję o wszczepieniu urządzenia.
Rola kardiologa w leczeniu bradykardii
Kardiolog porządkuje wszystkie elementy układanki: wynik EKG, obraz kliniczny, listę leków i choroby towarzyszące. Ocenia, czy zwolniony rytm serca jest wariantem normy, czy objawem choroby, a następnie ustala, jak pilne jest dalsze postępowanie. To także on decyduje o kwalifikacji do stymulatora i o tym, czy można bezpiecznie zmodyfikować leczenie nadciśnienia tętniczego lub choroby niedokrwiennej serca.
Współpraca z innymi specjalistami bywa równie ważna. Przy podejrzeniu zaburzeń hormonalnych pomocna okazuje się konsultacja u endokrynologa, a przy bezdechu sennym potrzebna jest diagnostyka pulmonologiczna. Pacjenci z rozpoznaną bradykardią patologiczną wymagają stałej kontroli kardiologicznej, a osoby ze stymulatorem regularnych wizyt kontrolnych, podczas których sprawdza się parametry urządzenia i stan baterii.
Do lekarza warto zgłosić się wtedy, gdy tętno w spoczynku utrzymuje się poniżej 50 uderzeń na minutę, gdy pojawiają się omdlenia, narastające osłabienie, duszność albo dolegliwości w klatce piersiowej, a także wtedy, gdy niski puls wykryto przypadkowo i nie wiadomo, co go tłumaczy. Wczesne rozpoznanie pozwala uniknąć poważnych konsekwencji i dobrać leczenie do rzeczywistej przyczyny, zamiast maskować objaw.
Źródła:
K. Ozierański, A. Tymińska, M. Grabowski, Wybrane elementy wytycznych ESC 2021 dotyczących stymulacji serca i terapii resynchronizującej serce, Gerontologia Polska (2021)
N. Peć, Pacjent z wszczepionym stymulatorem serca w praktyce pediatrycznej, Przegląd Pediatryczny (2022)
M. Glikson, J.C. Nielsen, M.B. Kronborg i wsp., Wytyczne ESC 2021 dotyczące stymulacji serca i terapii resynchronizującej serce (polskie tłumaczenie, Kardiologia Polska) (2021)
