Ciała ketonowe to związki chemiczne, które organizm wytwarza z tłuszczów, gdy brakuje mu glukozy jako głównego źródła energii. Niewielkie ilości ciał ketonowych krążą we krwi każdego człowieka, jednak ich podwyższone stężenie bywa sygnałem zaburzeń metabolicznych. Obecność ketonów w moczu, określana jako ketonuria, najczęściej towarzyszy niewyrównanej cukrzycy, restrykcyjnym dietom albo głodówce. Co dokładnie oznaczają ciała ketonowe w wynikach badań i kiedy warto przyjrzeć się im bliżej?
Ciała ketonowe - co to jest i jak powstają?
Ciała ketonowe, nazywane też ciałkami ketonowymi, to grupa trzech związków: kwasu acetooctowego, kwasu beta-hydroksymasłowego oraz acetonu. Największy udział, około 75-80%, przypada na kwas beta-hydroksymasłowy, 20-25% stanowi kwas acetooctowy, a aceton to zaledwie kilka procent całej puli. Ciała ketonowe powstają w wątrobie z tłuszczów, a dokładniej z kwasów tłuszczowych uwalnianych z tkanki tłuszczowej w toku lipolizy.
Proces ten nasila się wtedy, gdy komórki nie mogą korzystać z glukozy. Dzieje się tak przy niskiej podaży węglowodanów w diecie, podczas długiej przerwy od jedzenia oraz w sytuacji, gdy w organizmie brakuje insuliny, czyli hormonu umożliwiającego transport glukozy do wnętrza komórek. Wątroba zaczyna wówczas przetwarzać kwasy tłuszczowe na związki ketonowe, które trafiają do krwi i stają się paliwem zastępczym dla mózgu, mięśni oraz serca.
Ciała ketonowe są więc alternatywnym źródłem energii dla organizmu, a ich obecność we krwi w śladowych ilościach jest zjawiskiem całkowicie naturalnym. Wzrost ich stężenia świadczy natomiast o tym, że organizm rozpoczął pobieranie energii z zapasów tłuszczu. Jeżeli nasilona produkcja ciał ketonowych utrzymuje się zbyt długo, związki te zakwaszają krew i mogą prowadzić do kwasicy ketonowej, czyli groźnego zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej.
Kiedy wzrasta stężenie ciał ketonowych?
Wzrost stężenia ketonów zawsze ma swoje podłoże, choć nie każdy podwyższony wynik oznacza stan chorobowy. Czasem to jedynie efekt kilkunastu godzin bez posiłku, odchudzania albo forsownego treningu. Zdarza się jednak, że ketonuria jest pierwszym uchwytnym sygnałem poważniejszych zaburzeń, zwłaszcza tych związanych z niedoborem insuliny.
Najczęstsze przyczyny ketonurii i podwyższonego stężenia ketonów we krwi to:
- cukrzyca typu 1 oraz niewyrównana cukrzyca typu 2,
- dieta niskowęglowodanowa i ketogeniczna, czyli niska podaż węglowodanów,
- głodówka oraz długotrwałe niedożywienie,
- skutki nadmiernego wysiłku fizycznego,
- infekcje przebiegające z gorączką, uporczywe wymioty i zatrucie pokarmowe,
- ciąża, szczególnie przy nasilonych wymiotach w pierwszych miesiącach,
- nadużywanie alkoholu i zaburzenia metaboliczne w przebiegu choroby alkoholowej,
- ciężkie, ostre stany, takie jak rozległy uraz, zawał serca czy udar mózgu.
Najczęstszą przyczyną ketonurii pozostaje niewyrównana cukrzyca. Przy niedoborze insuliny glukoza nie może przedostać się do komórek, dlatego jej poziom we krwi rośnie i pojawia się hiperglikemia, a jednocześnie tkanki pozostają niedożywione energetycznie. Organizm ratuje się wtedy nasiloną produkcją ciał ketonowych, których stężenie może szybko osiągnąć niebezpieczne wartości. Do zwiększonego wytwarzania ketonów przyczyniają się niekiedy również leki przeciwcukrzycowe z grupy flozyn, dlatego pacjentów stosujących te preparaty obowiązuje szczególna czujność. Warto przy tym odróżnić ketozę wywołaną dietą, która u zdrowych osób ma zwykle łagodny przebieg, od kwasicy rozwijającej się w przebiegu cukrzycy.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Norma ciał ketonowych w moczu i krwi
U zdrowej, prawidłowo odżywionej osoby ketony powstają w minimalnych ilościach, dlatego wartości referencyjne są bardzo niskie. Ich stężenie w moczu nie powinno przekraczać 0,2 mmol/l, a tak śladowe ilości pozostają poza zasięgiem standardowych testów. W praktyce prawidłowy wynik badania to po prostu wynik ujemny. Ciała ketonowe obecne w moczu w ilości wykrywalnej oznaczają, że dopuszczalny poziom został przekroczony i badanie ogólne moczu potwierdzi ich obecność.
Materiał | Wartość prawidłowa |
Mocz | wynik ujemny (stężenie do 0,2 mmol/l) |
Krew | poniżej 0,2 mmol/l (część laboratoriów dopuszcza wartości do 0,6 mmol/l) |
Wynik dodatni bywa opisywany w skali od śladowych ilości po trzy plusy, które odpowiadają wysokiemu stężeniu związków ketonowych. Zakresy referencyjne mogą się nieznacznie różnić między laboratoriami, dlatego punktem odniesienia zawsze powinny być normy podane na wydruku z konkretnej placówki.
Jak interpretować wynik badania ciał ketonowych?
Aby właściwie interpretować badanie ciał ketonowych, potrzebny jest kontekst. Wynik nieprawidłowy po całonocnym poście, intensywnym treningu albo w trakcie diety ketogenicznej ma zupełnie inne znaczenie niż ten sam rezultat u osoby z cukrzycą i wysokim poziomem glukozy. Liczy się również to, ile czasu minęło od ostatniego posiłku, czy występowały wymioty oraz jakie leki przyjmuje badany. Wyniki badań odbiegające od normy najlepiej omówić z internistą lub lekarzem prowadzącym, zamiast wyciągać wnioski na własną rękę.
Pomiar ciał ketonowych - dostępne metody
Podstawowym sposobem, aby wykryć ciała ketonowe, jest badanie ogólne moczu, czyli proste i szeroko dostępne badanie laboratoryjne. Poza ketonami badanie ogólne moczu określa również barwę próbki, jego gęstość i odczyn, a także obecność białka oraz glukozy. Uzupełnieniem diagnostyki są testy paskowe do wykrywania ketonów, często wykorzystywane przez osoby na diecie ketogenicznej oraz pacjentów z cukrzycą. Trzecią możliwością jest pomiar we krwi za pomocą glukometru z funkcją oznaczania ketonów, który mierzy stężenie kwasu beta-hydroksymasłowego i najdokładniej odzwierciedla bieżący stan metaboliczny.
Aby rezultat był wiarygodny, próbkę moczu należy pobrać w odpowiedni sposób:
- przygotuj jałowy pojemnik z apteki i otwórz go dopiero tuż przed pobraniem,
- wybierz pierwszą poranną porcję moczu, po przerwie nocnej,
- dokładnie umyj okolice intymne ciepłą wodą,
- początkową porcję oddaj do toalety, a do pojemnika pobierz mocz ze środkowej części strumienia,
- dostarcz próbkę do laboratorium najlepiej w ciągu 2 godzin.
Na rezultat badania ciał ketonowych wpływa kilka czynników, o których łatwo zapomnieć. Zbyt długa przerwa od ostatniego posiłku przed pobraniem może dać wynik dodatni nawet u zdrowej osoby. Intensywnie zabarwiony mocz, na przykład gdy przyjmowana jest witamina B w suplementach, bywa źródłem trudności przy odczycie testów paskowych. Klasyczne paski wykrywają zresztą głównie kwas acetooctowy, a słabiej reagują na pozostałe związki, dlatego u osób z cukrzycą pomiar wykonany we krwi jest często bardziej miarodajny.
Kiedy podwyższone ciała ketonowe wymagają konsultacji lekarskiej?
Pojedynczy dodatni wynik u osoby zdrowej, na przykład po całym dniu bez jedzenia, zwykle nie jest powodem do niepokoju i ustępuje po powrocie do normalnego odżywiania. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy ketony w moczu utrzymują się mimo zwykłej diety albo towarzyszą im dolegliwości. W przypadku pojawienia się niepokojących sygnałów, zwłaszcza u osoby z cukrzycą, dobrze jest reagować szybko, ponieważ ryzyko wystąpienia kwasicy ketonowej rośnie z godziny na godzinę.
Objawy, które warto potraktować jako sygnał do pilnego kontaktu ze specjalistą, to:
- silne pragnienie i suchość w jamie ustnej,
- częste oddawanie moczu,
- nudności, wymioty i ból brzucha,
- osłabienie, senność oraz zaburzenia koncentracji,
- owocowy zapach z ust, przypominający zmywacz do paznokci,
- przyspieszony, pogłębiony oddech.
Cukrzycowa kwasica ketonowa jest stanem zagrożenia życia związanym z wysokim stężeniem ketonów we krwi i wymaga leczenia szpitalnego, obejmującego między innymi nawadnianie oraz podawanie insuliny. Nieleczona prowadzi do odwodnienia, głębokich zaburzeń świadomości, a w skrajnych sytuacjach do śpiączki cukrzycowej. Wysoki poziom ciał ketonowych sam w sobie nie jest chorobą, dlatego leczenie ketonurii polega w pierwszej kolejności na ustaleniu jej przyczyny. Gdy źródłem problemu okazuje się głodówka lub restrykcyjna dieta, zwykle wystarcza zmiana sposobu odżywiania i taka ketonuria nie wymaga specjalnej terapii. U pacjentów z cukrzycą podstawą postępowania jest kontrola glikemii, regularne monitorowanie poziomu glukozy we krwi oraz dopasowanie dawek leków, co warto zaplanować wspólnie z diabetologiem. Domowe sposoby, takie jak zwiększenie ilości wypijanych płynów czy łagodna modyfikacja jadłospisu, mogą wspierać powrót do równowagi, ale dobrze, by ich stosowanie zostało wcześniej omówione ze specjalistą.
Źródła:
N. Pondel, D. Liśkiewicz, A. Liśkiewicz, Dieta ketogeniczna – mechanizm działania i perspektywy zastosowania w terapii: dane z badań klinicznych (2020)
K. Wibawa, F.V. Kuhuwael, C.R.J. Putra, S.U. Widiastuti, L.P. Suciadi, Euglikemiczna kwasica ketonowa cukrzycowa związana ze stosowaniem empagliflozyny u pacjentki hospitalizowanej z powodu ostrej zatorowości płucnej (2021)
G. Sakłak, P. Bronowicka-Adamska, Znaczenie diety ketogenicznej w terapii wybranych zaburzeń metabolicznych – gospodarka węglowodanowa i profil lipidowy (2022)
