Dyslipidemia – co to właściwie oznacza dla zdrowia i dlaczego tak często pozostaje niezauważona? Termin ten określa zaburzenia gospodarki lipidowej, czyli stan, w którym stężenie lipidów we krwi odbiega od wartości uznawanych za prawidłowe. Zaburzenia lipidowe należą do najlepiej poznanych, a zarazem najczęstszych problemów zdrowotnych w populacji dorosłych, a ich znaczenie wynika przede wszystkim z wpływu na kondycję układu sercowo-naczyniowego. Skąd biorą się te nieprawidłowości, jak można je rozpoznać i co zrobić, gdy już się pojawią?
Przyczyny dyslipidemii
Dyslipidemia rzadko ma jedną, łatwą do wskazania przyczynę — najczęściej jest wynikiem współdziałania predyspozycji wrodzonych oraz czynników związanych ze stylem życia. Ze względu na pochodzenie zaburzenia gospodarki lipidowej dzieli się na pierwotne i wtórne. Postać pierwotna wynika z wrodzonych zaburzeń metabolizmu lipidów, uwarunkowanych genetycznie. Do najlepiej poznanych należy hipercholesterolemia rodzinna, która prowadzi do znacznie podwyższonego stężenia cholesterolu utrzymującego się przez całe życie i ujawnia się już w dzieciństwie.
Postać wtórna rozwija się natomiast w następstwie innych chorób lub niekorzystnego stylu życia. Wśród najczęstszych czynników ryzyka wymienia się otyłość, małą aktywność fizyczną oraz palenie tytoniu. Istotną rolę odgrywają także choroby współistniejące — cukrzyca typu 2 często towarzyszy zaburzeniom lipidowym, a niedoczynność tarczycy może prowadzić do podwyższonego stężenia cholesterolu we krwi. Do rozwoju zaburzeń gospodarki lipidowej przyczyniają się ponadto nadmierne spożycie alkoholu, dieta obfitująca w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans, a w części przypadków również niektóre leki oraz schorzenia takie jak przewlekła choroba nerek czy zespół nerczycowy.
Warto podkreślić, że wymienione czynniki zazwyczaj się nakładają, wzajemnie nasilając niekorzystny wpływ na profil lipidowy. Ustalenie, czy w danym przypadku dominuje podłoże genetyczne, czy też zaburzenia mają charakter wtórny, ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania — dlatego określenie przyczyny zawsze pozostaje w gestii lekarza.
Jakie są objawy dyslipidemii
Jedną z najważniejszych cech dyslipidemii jest to, że przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo. Zaburzenia stężenia lipidów zazwyczaj nie dają wyraźnych objawów, które skłaniałyby do wizyty u lekarza, dlatego bywają wykrywane przypadkowo — najczęściej podczas badań wykonywanych z innych powodów. W części przypadków pierwszym sygnałem nieprawidłowości stają się dopiero powikłania miażdżycowe, będące następstwem długotrwale utrzymującego się nadmiaru cholesterolu. U niektórych osób, zwłaszcza przy znacznie podwyższonym stężeniu cholesterolu, mogą jednak pojawić się pewne objawy możliwe do zaobserwowania.
Do objawów dyslipidemii zalicza się:
- żółtaki, czyli żółtawe grudki lub złogi cholesterolu odkładające się w skórze, najczęściej w okolicy powiek lub w obrębie ścięgien — bywają objawem hipercholesterolemii rodzinnej;
- rąbek starczy rogówki, widoczny jako jasny łuk wokół tęczówki, który u młodszych osób może wskazywać na podwyższony poziom cholesterolu;
- dolegliwości wynikające z rozwijającej się miażdżycy, na przykład bóle w klatce piersiowej, będące następstwem stopniowego zwężania naczyń krwionośnych.
Należy podkreślić, że wymienione objawy nie są ani swoiste, ani powszechne — ich brak w żadnym razie nie wyklucza obecności zaburzeń lipidowych. Właśnie dlatego dyslipidemii nie można rozpoznać na podstawie samego obrazu klinicznego, a decydujące znaczenie mają badania laboratoryjne. Ocena tego, czy zauważone objawy rzeczywiście mają związek z nieprawidłowym profilem lipidowym, zawsze pozostaje w gestii lekarza.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Jakie badania wykrywają dyslipidemię i jak interpretować wyniki?
Podstawą rozpoznania dyslipidemii jest badanie laboratoryjne krwi określane jako lipidogram, czyli profil lipidowy. Umożliwia ono wykrycie zaburzeń profilu lipidowego na wczesnym etapie, jeszcze zanim pojawią się jakiekolwiek objawy, a także monitorowanie skuteczności prowadzonego leczenia. Ze względu na to, że dyslipidemia często przez długi czas przebiega bezobjawowo, badania te zaleca się wykonywać regularnie, również u osób, które nie odczuwają żadnych dolegliwości.
Podstawowa ocena profilu lipidowego obejmuje oznaczenie kilku parametrów, które łącznie pozwalają scharakteryzować gospodarkę lipidową:
- cholesterol całkowity, odzwierciedlający sumaryczne stężenie cholesterolu we krwi;
- cholesterol LDL, czyli frakcję o działaniu miażdżycorodnym, której podwyższone stężenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym;
- cholesterol HDL, określany jako frakcja ochronna — w tym przypadku niekorzystny jest zbyt niski poziom cholesterolu HDL;
- stężenie triglicerydów, których podwyższone wartości również stanowią istotny czynnik ryzyka.
Aby wyniki były wiarygodne, badanie tradycyjnie wykonuje się na czczo, zazwyczaj po 9–12 godzinach od ostatniego posiłku. Wartości poszczególnych frakcji podawane są najczęściej w mg/dl, a ich interpretacja nie polega na porównaniu z jedną uniwersalną normą — docelowe stężenie cholesterolu LDL ustala się indywidualnie, w zależności od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego danej osoby. Oznacza to, że ten sam wynik może mieć odmienne znaczenie u różnych pacjentów. Z tego powodu ocena lipidogramu oraz decyzja o dalszym postępowaniu zawsze pozostają w gestii lekarza.
Farmakologiczne leczenie dyslipidemii – kiedy jest konieczne?
Leczenie dyslipidemii obejmuje zarówno postępowanie niefarmakologiczne, jak i farmakoterapię, jednak nie w każdym przypadku konieczne jest sięganie po leki. Decyzja o włączeniu leczenia farmakologicznego nie zależy wyłącznie od samego stężenia cholesterolu, lecz przede wszystkim od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego danej osoby. Oznacza to, że ta sama wartość w lipidogramie może u jednego pacjenta wymagać farmakoterapii, a u innego jedynie obserwacji.
Wskazuje się, że o rozpoczęciu leczenia farmakologicznego przesądza zazwyczaj współistnienie kilku czynników — wyjściowe stężenie cholesterolu LDL, obecność chorób towarzyszących oraz indywidualnie oszacowane ryzyko sercowo-naczyniowe. U osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym leczenie farmakologiczne wprowadza się często niezwłocznie, równolegle z pozostałymi zaleceniami. Inaczej bywa u osób obciążonych w mniejszym stopniu, u których w pierwszej kolejności podejmuje się próbę uzyskania kontroli innymi metodami, a rozważenie leków następuje dopiero wtedy, gdy takie postępowanie nie przynosi oczekiwanej poprawy profilu lipidowego.
Najczęściej stosowaną grupą leków w terapii dyslipidemii są statyny, których działanie prowadzi do obniżenia stężenia cholesterolu LDL. W wybranych sytuacjach, gdy leczenie okazuje się niewystarczające lub gdy dominują inne zaburzenia, na przykład podwyższone trójglicerydy, terapia może zostać odpowiednio zmodyfikowana lub rozszerzona. Warto podkreślić, że leczenie farmakologiczne ma zazwyczaj charakter przewlekły, a jego celem jest długoterminowe zmniejszenie ryzyka poważnych powikłań, takich jak zawał serca czy udar mózgu.
Dobór konkretnego leku, jego dawki oraz ewentualnych połączeń to decyzje terapeutyczne, które zawsze pozostają w gestii lekarza np. internisty — samodzielne rozpoczynanie lub przerywanie farmakoterapii nie jest wskazane.
Dieta przy dyslipidemii – co jeść, a czego unikać?
Odpowiednio zbilansowana dieta stanowi jeden z podstawowych elementów leczenia niefarmakologicznego dyslipidemii i w wielu przypadkach pozwala istotnie poprawić profil lipidowy. Poszczególne modyfikacje żywieniowe wykazują zróżnicowany wpływ w zależności od rodzaju zaburzeń, jednak wspólnym celem pozostaje ograniczenie składników niekorzystnie oddziałujących na stężenie lipidów oraz zwiększenie udziału tych o działaniu ochronnym. U osób z podwyższonym stężeniem cholesterolu szczególne znaczenie ma ograniczenie tłuszczów nasyconych oraz tłuszczów trans, natomiast korzystny wpływ przypisuje się między innymi błonnikowi pokarmowemu i tłuszczom roślinnym.
Poniższe zestawienie porządkuje produkty zazwyczaj zalecane oraz te, których spożycie warto ograniczyć:
|
Produkty zalecane |
Produkty niewskazane |
|
Warzywa i owoce jako źródło błonnika i przeciwutleniaczy |
Tłuste gatunki mięs, podroby oraz przetwory mięsne |
|
Pełnoziarniste produkty zbożowe i rośliny strączkowe |
Wyroby cukiernicze i słone przekąski typu fast food |
|
Tłuszcze roślinne zastępujące tłuszcze zwierzęce |
Tłuszcze nasycone i tłuszcze trans (utwardzone oleje roślinne) |
|
Tłuste ryby morskie dostarczające kwasów omega-3 |
Pełnotłuste produkty mleczne w nadmiernych ilościach |
|
Orzechy oraz nasiona w umiarkowanych ilościach |
Alkohol, zwłaszcza przy podwyższonym stężeniu triglicerydów |
Wskazuje się, że zastępowanie tłuszczów zwierzęcych roślinnymi oraz zwiększenie spożycia warzyw i błonnika pokarmowego korzystnie wpływa na stężenie cholesterolu LDL. W przypadku podwyższonego stężenia triglicerydów istotne znaczenie ma dodatkowo ograniczenie nadmiernego spożycia alkoholu oraz cukrów prostych. Warto pamiętać, że sama zmiana diety często idzie w parze z pozostałymi elementami stylu życia — regularną aktywnością fizyczną oraz redukcją masy ciała, która nawet w zakresie 5–10% może przyczynić się do poprawy wyników lipidogramu.
Należy podkreślić, że przedstawione zalecenia mają charakter ogólny i nie zastępują indywidualnie dobranego postępowania. Zakres koniecznych zmian żywieniowych zależy od rodzaju zaburzeń oraz całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, dlatego szczegółowe zalecenia dietetyczne najlepiej ustalić z lekarzem lub dietetykiem.
Źródła:
B. Wożakowska-Kapłon, M. Barylski, P. Salwa, K. J. Filipiak, J. Siebert, Zalecenia postępowania w dyslipidemii – propozycje algorytmu dla lekarzy rodzinnych (2012)
K. J. Filipiak, Nowe europejskie wytyczne dotyczące dyslipidemii 2019 – krytyczne spojrzenie eksperta. Subiektywne wskazanie dziesięciu najważniejszych zmian (2019)
M. Gałęcka, Profilaktyka zaburzeń lipidowych w kontekście obniżania ryzyka sercowo-naczyniowego – rola suplementacji (2020)
S. Alfahl, W. Mohammedsaeed, A. Alamri, A. Elmihy, F. Almohammadi, R. Alhejli, R. Aljohani, Lipid ratios as early screening markers of dyslipidemia in normal-BMI university students: a cross-sectional epidemiologic study (2026)
