Dyspepsja czynnościowa to jedno z najczęstszych zaburzeń górnego odcinka przewodu pokarmowego, z powodu którego pacjenci zgłaszają się do lekarza. Objawy dyspepsji czynnościowej to przede wszystkim ból lub pieczenie w nadbrzuszu, uczucie pełności po posiłku i wczesne uczucie sytości, choć badania nie ujawniają choroby, która mogłaby je wyjaśnić. U osób z niestrawnością czynnościową dolegliwości mają zwykle charakter przewlekły i nawracający, co potrafi wyraźnie utrudniać codzienne funkcjonowanie. Skąd bierze się dyspepsja czynnościowa i co naprawdę pomaga ją opanować?
Przyczyny dyspepsji czynnościowej - co to za choroba?
Dyspepsja, potocznie nazywana niestrawnością, to zespół objawów umiejscowionych w górnej części brzucha, w linii pośrodkowej ciała. W ciągu roku dotyka 10-30% populacji, a samą dyspepsję czynnościową stwierdza się u około 7% dorosłych. Dyspepsja organiczna wynika z wykrywalnej choroby, na przykład choroby wrzodowej, kamicy żółciowej, a rzadziej raka żołądka. O dyspepsji czynnościowej mówimy wtedy, gdy mimo badań nie udaje się znaleźć organicznej przyczyny dolegliwości. Takie zaburzenia czynnościowe nie oznaczają, że dolegliwości są wymyślone. Ich źródłem jest zaburzona współpraca żołądka i układu nerwowego, który zbyt silnie reaguje na sygnały płynące z przewodu pokarmowego.
W przypadku dyspepsji czynnościowej nie ma jednej uchwytnej przyczyny. W patogenezie dyspepsji czynnościowej bierze się pod uwagę kilka nakładających się mechanizmów, które u każdego pacjenta mogą mieć inne znaczenie.
Najczęściej wymieniane czynniki to:
- nadwrażliwość trzewna, czyli odczuwanie bólu przy bodźcach, których zdrowa osoba nie zauważa,
- słabsze rozkurczanie się górnej części żołądka po jedzeniu, przez co uczucie przepełnienia pojawia się już przy małej ilości spożytego pokarmu,
- opóźnione opróżnianie żołądka, stwierdzane u części chorych,
- nadwrażliwość dwunastnicy na kwas solny i składniki pokarmu, choć samo wydzielanie kwasu solnego jest zwykle prawidłowe,
- przebyta infekcja jelitowa i dyskretny stan zapalny dwunastnicy,
- czynniki psychogenne, takie jak przewlekły stres, lęk czy obniżony nastrój.
Znaczenie mają też czynniki zewnętrzne. Przyjmowanie niektórych leków, zwłaszcza niesteroidowych leków przeciwzapalnych, może wywoływać objawy dyspeptyczne, a także wrzody żołądka, dlatego lekarz pyta o stosowane preparaty. Na występowanie dyspepsji wpływa też styl życia, w tym nieregularne posiłki, palenie i alkohol. Stres i dieta rzadko są jedyną przyczyną dyspepsji, ale u wielu osób wyraźnie nasilają objawy. Dyspepsja czynnościowa często współistnieje z chorobą refluksową przełyku. U 30-40% chorych występuje też zespół jelita drażliwego, co sugeruje wspólne podłoże tych zaburzeń.
Rodzaje dyspepsji czynnościowej
Omawiając rodzaje dyspepsji, najpierw oddziela się postać organiczną od czynnościowej. W dyspepsji czynnościowej wyróżnia się dwa podtypy, a podział zależy głównie od tego, czy objawy wiążą się z jedzeniem. Od podtypu zależy między innymi dobór leków. Rozpoznaniem i leczeniem obu postaci zajmuje się gastroenterologia kliniczna, choć pierwszym lekarzem często jest internista lub lekarz rodzinny.
Podtyp | Dominujące objawy | Kiedy się pojawiają |
Zespół dolegliwości poposiłkowych (PDS) | uciążliwe uczucie pełności po jedzeniu, wczesne uczucie sytości uniemożliwiające dokończenie zwykłego posiłku | po posiłku |
Zespół bólu w nadbrzuszu (EPS) | uciążliwy ból lub uczucie pieczenia w nadbrzuszu | także niezależnie od jedzenia |
Oba podtypy mogą występować jednocześnie i nie jest to rzadkość. Najczęściej rozpoznaje się jednak zespół dolegliwości poposiłkowych. Uporczywe wymioty nie pasują do dyspepsji czynnościowej i wymagają poszukiwania innej przyczyny.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Objawy dyspepsji czynnościowej
Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego w dyspepsji nie są specyficzne, ponieważ podobnie mogą przebiegać choroby organiczne. Pacjenci opisują je jako nieprzyjemne uczucie zalegania pokarmu albo tępy, uciążliwy ból w dołku. Lekarz bierze pod uwagę nie tylko to, jak często pojawiają się objawy dyspepsji, ale przede wszystkim to, jak bardzo utrudniają codzienne życie.
Typowe objawy dyspepsji czynnościowej to:
- uczucie pełności po posiłku, często nieproporcjonalne do jego wielkości,
- wczesne uczucie sytości, które nie pozwala dokończyć zwykłej porcji,
- ból w nadbrzuszu, czyli w górnej części brzucha,
- uczucie pieczenia w nadbrzuszu,
- wzdęcia i odbijanie,
- nudności.
Pieczenie w nadbrzuszu to nie to samo co zgaga. Uczucie palenia za mostkiem wskazuje raczej na refluks. Objawy żołądkowo-jelitowe mogą też obejmować bóle brzucha w niższych partiach i zmiany rytmu oddawania stolca. Sam zespół objawów nie wystarcza jednak do rozpoznania.
Objawy alarmowe
Objawy alarmowe zwiększają prawdopodobieństwo dyspepsji organicznej i są wskazaniem do szybkiej diagnostyki. Należą do nich niezamierzona utrata masy ciała, trudności w połykaniu, uporczywe wymioty, krwawienie z przewodu pokarmowego (smoliste stolce, wymioty z domieszką krwi), niedokrwistość, wyczuwalny opór w brzuchu oraz nowotwór żołądka lub przełyku w rodzinie. Czujność budzą też dolegliwości, które pojawiły się po raz pierwszy w starszym wieku. Nocne bóle brzucha wybudzające ze snu mogą sugerować chorobę wrzodową. Jeśli objawy utrzymują się mimo leczenia lub zmieniają charakter, dobrze by było ponownie skonsultować się z lekarzem.
Jak diagnozuje się dyspepsję czynnościową?
Przy przewlekłej niestrawności trzeba najpierw ustalić jej przyczyny, bo dyspepsję czynnościową rozpoznaje się na podstawie typowego obrazu objawów, gdy lekarz nie podejrzewa choroby organicznej. Warto zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego lub lekarza internisty. O tym, czy potrzebna jest gastroskopia, lekarz decyduje na podstawie objawów alarmowych, wieku i innych czynników ryzyka.
Postępowanie diagnostyczne najczęściej obejmuje:
- Wywiad i badanie przedmiotowe, w tym pytania o leki i choroby w rodzinie.
- Badania krwi, przede wszystkim morfologię, a w zależności od sytuacji parametry wątrobowe czy przeciwciała w kierunku celiakii.
- Test w kierunku zakażenia H. pylori, najczęściej test oddechowy lub oznaczenie antygenu bakterii w kale.
- Gastroskopię (endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego) z oceną błony śluzowej i pobraniem wycinków.
- Badania uzupełniające, na przykład USG jamy brzusznej.
Gastroskopia jest podstawowym badaniem diagnostycznym, bo pozwala wykluczyć chorobę wrzodową czy nowotwór. Przy objawach alarmowych należy wykonać ją pilnie. U młodszych osób bez takich sygnałów można zacząć od testu na H. pylori. Badanie USG nie potwierdza dyspepsji czynnościowej, ale pomaga wykluczyć kamicę żółciową oraz zmiany w wątrobie lub trzustce. Jeśli wyniki badań są prawidłowe, lekarz rozpoznaje dyspepsję czynnościową na podstawie kryteriów rzymskich, czyli międzynarodowych zasad opisujących jej typowe objawy.
Dyspepsja czynnościowa - leczenie i możliwości terapii
Leczenie dobiera się do dominujących dolegliwości, a jego celem jest ograniczenie nieprzyjemnych objawów i poprawa jakości życia. Ważne jest wyjaśnienie, że choroba ma charakter czynnościowy i nie prowadzi do groźnych powikłań. W badaniach klinicznych poprawę po placebo zgłasza zwykle 30-60% chorych, co pokazuje, jak silnie na odczuwanie dolegliwości wpływa układ nerwowy.
Leczenie farmakologiczne obejmuje kilka grup leków:
- inhibitory pompy protonowej, czyli leki antysekrecyjne pierwszego rzutu,
- terapię eradykacyjną u osób z zakażeniem H. pylori, która może dać poprawę tylko u części chorych,
- prokinetyki, które mogą poprawić motorykę żołądka,
- neuromodulatory, np. trójpierścieniowe, czyli leki przeciwdepresyjne w małych dawkach,
- preparaty z olejkiem mięty pieprzowej i kminku o umiarkowanie udokumentowanym działaniu.
Leki rozkurczowe bywają stosowane doraźnie, choć dowodów ich skuteczności jest mało. Dobór i czas terapii ustala lekarz. Nie warto leczyć niestrawności samodzielnie przez wiele tygodni, bo może to opóźnić wykrycie różnych chorób. Pomocna bywa też współpraca z dietetykiem i psychologiem. Gdy dolegliwości nasilają się w stresie, łagodzić objawy mogą m.in. psychoterapia poznawczo-behawioralna, hipnoterapia, czy techniki relaksacyjne.
Dieta i modyfikacja stylu życia
Modyfikacja stylu życia i diety może pomóc w leczeniu dyspepsji, choć nie istnieje jeden jadłospis odpowiedni dla wszystkich. Zwykle zaleca się spożywanie częstszych posiłków o mniejszej objętości, jedzenie w spokoju i dokładne przeżuwanie, bo procesy trawienne zaczynają się już na etapie jamy ustnej. Unikanie tłustych potraw zwykle przynosi poprawę, ponieważ po spożyciu pokarmów tłustych żołądek opróżnia się wolniej. Wiele osób źle znosi też nadmiar ostrych przypraw, kawy, alkoholu i napojów gazowanych. Chcąc dobrze dopasować jadłospis do swojego stanu zdrowia i dolegliwości, najlepiej udać się do specjalisty.
Źródła:
A. Ford, S. Mahadeva, M. Carbone, B. Lacy, N. Talley, Functional dyspepsia (2020)
A. Ford, A. Marwaha, R. Sood, P. Moayyedi, Global prevalence of, and risk factors for, uninvestigated dyspepsia: a meta-analysis (2015)
P. Moayyedi, B. Lacy, C. Andrews, R. Enns, C. Howden, N. Vakil, ACG and CAG Clinical Guideline: Management of Dyspepsia (2017)
R. Pittayanon, Y. Yuan, N. Bollegala, R. Khanna, B. Lacy, C. Andrews, G. Leontiadis, P. Moayyedi, Prokinetics for Functional Dyspepsia: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Control Trials (2019)
A. Ford, P. Luthra, J. Tack, G. Boeckxstaens, P. Moayyedi, N. Talley, Efficacy of psychotropic drugs in functional dyspepsia: systematic review and meta-analysis (2017)
L. Wauters, N. Talley, M. Walker, J. Tack, T. Vanuytsel, Novel concepts in the pathophysiology and treatment of functional dyspepsia (2020)
D. Drossman, L. Chang, J. Tack, Disorders of Gut-Brain Interaction and the Rome V Process (2026)
