Pylica płuc to przewlekła choroba śródmiąższowa, która rozwija się po latach wdychania szkodliwych pyłów, najczęściej w miejscu pracy. Pylica przez długi czas nie daje wyraźnych dolegliwości, dlatego wiele osób dowiaduje się o niej dopiero z RTG klatki piersiowej wykonanego podczas badań okresowych. Zmiany w płucach są trwałe, a u części chorych narastają nawet po zakończeniu pracy w zapyleniu. Skąd bierze się pylica płuc, jak wygląda jej leczenie i komu przysługuje odszkodowanie?
Pylica płuc - przyczyny i narażenie zawodowe
Pylica to grupa chorób wywołanych długotrwałym wdychaniem pyłów nieorganicznych, które gromadzą się w obrębie tkanki płucnej i wywołują jej reakcję. Najdrobniejsze cząstki pyłu przechodzą przez światło drzewa oskrzelowego i docierają aż do światła pęcherzyków płucnych. Tam pochłaniają je makrofagi, czyli komórki odpornościowe, które nie są w stanie ich strawić ani usunąć. Uszkodzone makrofagi uwalniają substancje podtrzymujące przewlekły proces zapalny, a z czasem w miejscu odczynu zapalnego powstają zmiany włókniste z odkładaniem włókien kolagenowych. Tak przebudowany fragment miąższu płucnego traci elastyczność i gorzej uczestniczy w wymianie gazowej.
Warto od razu rozwiać jedną wątpliwość: pylica nie jest chorobą zakaźną i nie przenosi się z człowieka na człowieka. Ryzyko pylicy zależy od stężenia pyłu w powietrzu, wielkości cząstek, ich składu chemicznego oraz czasu narażenia. Znaczenie ma też to, czy w pyle znajduje się krystaliczna krzemionka lub włókna azbestu, bo te substancje najsilniej pobudzają włóknienie.
Grupy zawodowe, które są na nią szczególnie narażone, to:
- górnicy pracujący w kopalniach węgla,
- pracownicy kamieniołomów, przy budowie tuneli i obróbce kamienia,
- osoby zatrudnione w przemyśle porcelanowym, ceramicznym i szklarskim,
- pracownicy odlewni oraz osoby pracujące w przemyśle hutniczym,
- spawacze i szlifierze metali,
- pracownicy usuwający wyroby azbestowe, np. stare pokrycia dachowe i izolacje.
W Polsce pylice od lat należą do najczęściej rozpoznawanych chorób zawodowych, a najwięcej przypadków dotyczy górników kopalń węgla. Palenie tytoniu nie wywołuje pylicy, ale nasila uszkodzenie oskrzeli i przyspiesza pogorszenie wydolności oddechowej. Profilaktyka pylicy polega przede wszystkim na unikaniu narażenia na pyły: skutecznej wentylacji, zraszaniu wodą, maskach z odpowiednimi filtrami i odzieży ochronnej. Równie ważne są regularne badania u lekarza medycyny pracy, które pozwalają wychwycić pierwsze zmiany, zanim pojawią się dolegliwości.
Rodzaje pylicy płuc
Podstawowy podział wynika z tego, jak pył działa na tkankę płucną. Wyróżnia się pylice kolagenowe, w których dochodzi do trwałego włóknienia typu kolagenowego i niszczenia pęcherzyków płucnych, oraz pylice niekolagenowe. Te drugie wywołują pyły o słabym działaniu zwłókniającym, a zmiany bywają łagodniejsze. Najważniejsze rodzaje zestawia poniższa tabela.
Rodzaj pylicy | Czynnik wywołujący | Typowe środowisko pracy |
Pylica krzemowa | pył krzemionki krystalicznej | kamieniołomy, odlewnie, budowa tuneli, przemysł porcelanowy |
Pylica górników kopalń węgla | pył kopalniany (węgiel z domieszką krzemionki) | kopalnie węgla kamiennego |
Pylica azbestowa | włókna azbestu | budownictwo, usuwanie wyrobów azbestowych |
Pylica spawaczy | tlenki żelaza i innych metali | spawalnie, stocznie |
Pylica grafitowa, talkowa, aluminiowa | grafit, talk, pył glinu | produkcja elektrod, kosmetyków, proszków metali |
Pylica krzemowa powstaje przez wdychanie pyłu krzemionki i należy do najbardziej zwłókniających. Tworzą się w niej guzki, które mają charakter ogniskowy i z czasem mogą się zlewać. W przypadku pylicy krzemowej zmiany są nieodwracalne i mogą postępować mimo zakończenia ekspozycji, a chorzy mają wyraźnie wyższe ryzyko gruźlicy. Ze względu na obecność krzemionki w odlewniach bywa ona chorobą zawodową hutników.
Pylica górników kopalń węgla wynika z narażenia na pył mieszany. Sam pył węglowy ma słabsze działanie zwłókniające, dlatego o przebiegu decyduje głównie domieszka krzemionki. Choroba zwykle ujawnia się po ponad 10, a najczęściej po 20 latach pracy pod ziemią. W postaci powikłanej pojawiają się rozległe zmiany guzowate. Szczególny wariant opisano u górników z reumatoidalnym zapaleniem stawów, u których obecność czynnika reumatoidalnego sprzyja powstawaniu większych guzków w płucach.
Pylica azbestowa ujawnia się zwykle po ponad 10 latach narażenia, często znacznie później. Wdychanie pyłu azbestu prowadzi do włóknienia tkanki płucnej, głównie w dolnych partiach płuc, oraz do zgrubień opłucnej ściennej i opłucnej trzewnej. Pylica spawaczy elektrycznych może wystąpić po 5-15 latach pracy, a jej obraz zależy od rodzaju spawanego materiału. Pylice grafitowa, talkowa i aluminiowa są dziś rzadkie.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Objawy pylicy płuc - jak rozpoznać chorobę?
Pylica płuc w początkowym okresie rozwija się bezobjawowo, często przez wiele lat. Objawy pylicy pojawiają się zwykle po 10-20 latach narażenia, choć przy bardzo wysokim zapyleniu mogą wystąpić wcześniej. Dolegliwości są nieswoiste, dlatego łatwo przypisać je paleniu papierosów, wiekowi lub zwykłemu przeziębieniu. Tym bardziej warto łączyć je z historią pracy zawodowej.
Typowe objawy pylicy płuc to:
- duszność wysiłkowa, początkowo przy większym wysiłku fizycznym, później przy codziennych czynnościach,
- przewlekły kaszel z odkrztuszaniem wydzieliny,
- uczucie ucisku lub ściskania w klatce piersiowej,
- szybsze męczenie się i spadek tolerancji wysiłku,
- ogólne osłabienie i utrata masy ciała w zaawansowanej chorobie.
Wraz z postępem choroby dołączają się powikłania. Najczęstsze z nich to przewlekłe zapalenie oskrzeli, czyli kaszel z odkrztuszaniem trwający co najmniej trzy miesiące w roku przez dwa kolejne lata, oraz rozedma płuc prowadząca do niewydolności płuc. Niewydolność oddechowa jest poważnym skutkiem pylicy, bo zniszczone pęcherzyki nie zapewniają organizmowi odpowiedniej ilości tlenu. Przewlekłe niedotlenienie sprzyja rozwojowi nadciśnienia płucnego, a to z kolei obciąża prawą komorę i może prowadzić do niewydolności krążenia. Pilnej konsultacji wymagają krwioplucie, gorączka z nocnymi potami, szybko narastająca duszność lub obrzęki nóg.
Diagnostyka i leczenie pylicy płuc
Rozpoznanie opiera się na dwóch filarach: udokumentowanym narażeniu na pył i typowym obrazie w badaniach obrazowych. Lekarz szczegółowo pyta o przebieg pracy zawodowej, stanowiska i czas zatrudnienia. RTG klatki piersiowej jest podstawową metodą diagnostyczną, a zmiany radiologiczne ocenia się według międzynarodowej skali opisującej wielkość i liczbę zacienień. Tomografia komputerowa jest bardziej czuła niż RTG i pozwala dokładniej ocenić rozległość włóknienia oraz rozedmę. Uzupełnieniem są spirometria, badanie pojemności difuzyjnej płuc, gazometria i test marszowy, a przy podejrzeniu gruźlicy odpowiednie badania mikrobiologiczne.
Leczenie pylicy płuc jest głównie objawowe, ponieważ nie ma udowodnionych metod leczenia przyczynowego, które cofałyby włóknienie. Postępowanie ma spowolnić chorobę, złagodzić dolegliwości i zapobiegać powikłaniom. Podręczniki chorób wewnętrznych i serwis Medycyna Praktyczna zgodnie wskazują, że zmiany pyliczne pozostają w płucach do końca życia.
Plan leczenia obejmuje najczęściej:
- zakończenie dalszego narażenia na pył,
- bezwzględne zaprzestanie palenia tytoniu,
- leki rozszerzające oskrzela, gdy występuje obturacja,
- szczepienia ochronne przeciw grypie i pneumokokom,
- rehabilitację oddechową i ćwiczenia poprawiające tolerancję wysiłku,
- tlenoterapię w cięższych przypadkach, przy niewydolności oddechowej,
- leczenie nadciśnienia płucnego i niewydolności serca, jeśli się rozwiną.
W wybranych, bardzo zaawansowanych przypadkach rozważa się przeszczepienie płuc. Układ oddechowy osoby z pylicą jest bardziej podatny na infekcje, dlatego każde zaostrzenie warto szybko skonsultować z lekarzem. Inhalacje, ćwiczenia oddechowe czy domowe metody łagodzenia kaszlu mogą przynosić ulgę, ale ich wybór powinien wynikać z oceny internisty lub pulmonologa. Regularne kontrole pozwalają też w porę wykryć gruźlicę lub nowotwór płuca, których ryzyko u tych pacjentów jest większe.
Pylica - odszkodowanie i świadczenia z tytułu choroby zawodowej
W Polsce pylica uznawana jest za chorobę zawodową, a poszczególne jej postacie znajdują się w wykazie chorób zawodowych. Choroba zawodowa pylica płuc może zostać stwierdzona także wiele lat po odejściu z zakładu, co ma znaczenie dla emerytów i byłych pracowników zlikwidowanych kopalń. Samo rozpoznanie w szpitalu czy przychodni nie wystarcza do uzyskania świadczeń. Potrzebne jest przejście formalnej procedury, która przebiega następująco:
- Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się do państwowego inspektora sanitarnego. Może to zrobić lekarz, pracodawca lub sam pracownik.
- Inspektor kieruje na badania do jednostki orzeczniczej, np. poradni chorób zawodowych.
- Lekarz wydaje orzeczenie, od którego można się odwołać do jednostki wyższego stopnia.
- Inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej lub braku podstaw.
- Z decyzją można złożyć wniosek o świadczenia w ZUS.
Osobie z potwierdzoną chorobą zawodową przysługuje zasiłek chorobowy w pełnej wysokości oraz świadczenie rehabilitacyjne. W razie trwałego uszkodzenia zdrowia ZUS wypłaca jednorazowe odszkodowanie, którego wysokość zależy od ustalonego procentowo uszczerbku. Jeśli pylica ogranicza możliwość pracy, można ubiegać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy, a w cięższych przypadkach o dodatek pielęgnacyjny.
Źródła:
B. Świątkowska, W. Hanke, Choroby zawodowe w Polsce w 2023 roku (2024)
R. Hoy, D. Chambers, Silica-related diseases: Clinical spectrum and management (2020)
