Widzenie zmierzchowe decyduje o tym, jak radzimy sobie o świcie, po zachodzie słońca i na nieoświetlonej drodze. Badanie widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie jest obowiązkowe dla części kierowców, a u innych osób zleca je lekarz, gdy wymaga tego stanowisko pracy lub stan narządu wzroku. Sama ocena widzenia zmierzchowego trwa krótko, jest całkowicie bezbolesna i nie wymaga skomplikowanych przygotowań. Jakie normy obowiązują w badaniu widzenia zmierzchowego i co oznacza wynik, który od nich odbiega?
Widzenie zmierzchowe - co to jest?
Widzenie zmierzchowe to zdolność oka do rozpoznawania kształtów i przeszkód w słabym świetle, czyli wtedy, gdy jest już za ciemno na pełne widzenie dzienne, ale jeszcze nie panuje zupełna ciemność. W takich warunkach oświetleniowych żyjemy codziennie: podczas jazdy wieczorem, w pochmurny zimowy poranek czy w słabo oświetlonej hali produkcyjnej.
Za odbiór światła odpowiadają dwa rodzaje komórek siatkówki. Czopki pracują przy dobrym oświetleniu i odpowiadają za ostrość wzroku oraz rozróżnianie barw. Pręciki są znacznie czulsze na światło, dlatego przejmują zadanie w warunkach ograniczonego oświetlenia, choć gorzej radzą sobie z rozpoznawaniem szczegółów i kolorów. Stąd o zmroku świat wydaje się bardziej szary, a drobne elementy się rozmywają.
Cecha | Czopki | Pręciki |
Kiedy są aktywne | przy świetle dziennym | w słabym świetle i ciemności |
Rozróżnianie barw | tak | w niewielkim stopniu |
Precyzja widzenia | wysoka | niższa |
Rozmieszczenie | głównie centrum siatkówki | głównie obwód siatkówki |
Pręciki zawierają barwnik zwany rodopsyną. Pod wpływem światła ulega on rozkładowi, a w ciemności jest odbudowywany. Do jego produkcji niezbędna jest witamina A, dlatego jej niedobór może objawiać się pogorszeniem widzenia po zmroku, określanym potocznie jako kurza ślepota. Z przewagi pręcików na obwodzie siatkówki wynika też, że widzenie peryferyjne w nocy bywa lepsze niż centralne.
Proces przestawiania się oka z widzenia dziennego na nocne nazywa się adaptacją do ciemności. Pierwsze wyraźne efekty pojawiają się po kilku minutach, ale pełna adaptacja wzroku może trwać kilkadziesiąt minut. Zdolność adaptacji słabnie z wiekiem, szczególnie po 60. roku życia. Szacuje się, że osoba 60-letnia potrzebuje nawet 2-3 razy więcej światła niż 20-latek, aby widzieć podobnie wyraźnie. Na widzenie zmierzchowe wpływają także zmęczenie, brak snu oraz nieskorygowane wady wzroku.
Kiedy warto wykonać badanie widzenia zmierzchowego?
Najczęściej badanie widzenia zmierzchowego wiąże się z prowadzeniem pojazdów i wykonywaniem określonych zawodów. Zasady opisuje rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie badań lekarskich osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami i kierowców. Zgodnie z nim ocena widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie jest obowiązkowa w tzw. drugiej grupie kierowców. Skierowanie wystawia zazwyczaj lekarz uprawniony do badań kierowców lub lekarz medycyny pracy.
Badanie obowiązkowo przechodzą między innymi:
- osoby ubiegające się o prawo jazdy kategorii C1, C, D1, D (także z przyczepą) oraz pozwolenie na kierowanie tramwajem,
- kierowcy zawodowi wykonujący przewóz drogowy,
- kierowcy pojazdów uprzywilejowanych i pojazdów przewożących wartości pieniężne,
- instruktorzy nauki jazdy i egzaminatorzy.
Kierowcy kategorii A i B nie muszą rutynowo wykonywać tego badania. Lekarz zleca je wtedy, gdy osoba badana ma wszczepioną soczewkę wewnątrzgałkową, jest po laserowej korekcji wzroku lub gdy wskazują na to inne wyniki badania lekarskiego. W przypadku kierowców wykonujących przewóz drogowy, procedurę tę uwzględniają okresowe badania kierowców kategorii C, D i E, które powtarza się co 5 lat (a po ukończeniu 60. roku życia co 30 miesięcy).
Skierowanie często otrzymują także osoby pracujące, które mają kierować autem w ramach obowiązków służbowych. Dzieje się tak np. podczas badań wstępnych przed rozpoczęciem nowej pracy. Na badanie bywają kierowani też operatorzy maszyn, np. wózków widłowych i dźwigów, oraz osoby na stanowiskach wymagających szczególnej sprawności psychotechnicznej. W przypadku pracowników ochrony czy osób pracujących w nocy decyzja zależy od oceny lekarza i charakteru stanowiska, a nie od samego faktu pracy po zmroku.
Warto też skonsultować się z lekarzem, gdy samodzielnie zauważamy, że po zmierzchu widzimy wyraźnie gorzej, a reflektory pojazdu z naprzeciwka oślepiają nas na dłużej niż kiedyś.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Badanie w ciemni - jak wygląda i na czym polega?
Badanie wykonuje się w zaciemnionym pomieszczeniu, dlatego potocznie mówi się o badaniu w ciemni. Najczęściej przeprowadzają je pracownie psychologów transportu, przy czym stanowi ono procedurę odrębną od badania psychologicznego kierowców. Sprzęt diagnostyczny to zwykle noktometr lub podobne urządzenie. Całość trwa około 15-20 minut. Przebieg wygląda następująco:
- Adaptacja do ciemności. Osoba badana przez około 5-10 minut przebywa w zaciemnionym pomieszczeniu, aby oko przestawiło się na słabe światło.
- Pomiar widzenia zmierzchowego. W ciemności proszona jest o rozpoznawanie położenia przerwy w pierścieniu Landolta, którego oświetlenie zwiększa się stopniowo. Urządzenie mierzy czas, po jakim jest w stanie prawidłowo dostrzec przerwę.
- Pomiar wrażliwości na olśnienie. To drugi pomiar, podczas którego oko zostaje na moment oślepione silnym światłem. Po jego wygaszeniu trzeba jak najszybciej rozpoznać słabo oświetlony kształt.
Pierwsza część ocenia minimalny próg, przy jakim oko zaczyna rozróżniać obraz. Druga odtwarza sytuację znaną każdemu kierowcy: nagłe źródła światła, takie jak reflektory pojazdu jadącego z naprzeciwka, na chwilę zaburzają widzenie. Liczy się to, jak szybko wraca zdolność widzenia po olśnieniu.
Przygotowanie jest proste. Na badanie trzeba zabrać dokument tożsamości, np. dowód osobisty lub aplikację mObywatel, oraz skierowanie, jeśli je wystawiono. Osoby noszące okulary lub soczewki kontaktowe powinny mieć je przy sobie. W dniu badania nie należy pić alkoholu, a przed pomiarem warto się wyspać. Nie stosuje się też kropli rozszerzających źrenice. O przyjmowaniu innych kropli do oczu dobrze poinformować osobę prowadzącą badanie.
Widzenie zmierzchowe - normy i interpretacja wyników
Normy widzenia zmierzchowego dotyczą czasu adaptacji wzroku do ciemności oraz tolerancji na olśnienie. Przepisy nie podają jednej uniwersalnej liczby sekund dla wszystkich. Wynik porównuje się z wartościami referencyjnymi dla konkretnego urządzenia, uwzględniając wiek osoby badanej.
W praktyce ocenia się dwie wartości. Pierwsza to czas lub poziom oświetlenia, przy jakim badany rozpoznaje przerwę w pierścieniu. Druga to czas powrotu widzenia po olśnieniu. Wynik mieszczący się w normie oznacza, że oko dobrze radzi sobie w warunkach nocnych i szybko odzyskuje orientację wzrokową po silnym świetle. Wynik wydłużony sugeruje, że w słabym oświetleniu dana osoba widzi mniej lub potrzebuje więcej czasu na reakcję oka.
Wynikiem badania jest zaświadczenie z oceną obu parametrów. Ostateczną decyzję o zdolności do kierowania pojazdami podejmuje lekarz, który bierze pod uwagę także ostrość wzroku, pole widzenia, widzenie stereoskopowe i rozpoznawanie barw. Pojedynczy pomiar nie jest więc diagnozą, lecz jednym z elementów oceny funkcji wzrokowych. Wynik warto interpretować razem z lekarzem, bo na gorszy rezultat mogą wpłynąć zmęczenie, stres czy nieprawidłowo przeprowadzona adaptacja.
Nieprawidłowe wyniki badania widzenia zmierzchowego - co dalej?
Wynik poza normą nie zawsze oznacza chorobę oczu. Czasem przyczyną jest nieprzespana noc albo nieskorygowana wada wzroku. Jeśli jednak rezultat się powtarza, lekarz zwykle kieruje na konsultację okulistyczną, aby ustalić źródło problemu.
Najczęstsze przyczyny zaburzeń widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie to:
- zaćma, która rozprasza światło wewnątrz oka i nasila olśnienie,
- choroby siatkówki, w tym zwyrodnienia,
- niedobór witaminy A, np. przy zaburzeniach wchłaniania,
- skutki zabiegów, np. laserowej korekcji wzroku lub wszczepienia soczewki,
- nieskorygowane wady wzroku oraz naturalne zmiany związane z wiekiem.
Od przyczyny zależy dalsze postępowanie. W przypadku zaćmy możliwe jest leczenie operacyjne, a przy wadzie wzroku często wystarczy dobór odpowiednich okularów. Przy nieprawidłowym wyniku lekarz może też określić ograniczenia w korzystaniu z uprawnień zawodowych, np. zakaz jazdy po zmroku. Nie zawsze oznacza to utratę prawa jazdy.
Wiele osób pyta, jak poprawić widzenie zmierzchowe. Duże znaczenie ma styl życia: regularny sen, przerwy od ekranów i unikanie palenia tytoniu. Pomocna jest dieta bogata w beta-karoten i witaminę A, obecne np. w marchwi, szpinaku, jajach i nabiale. Suplementacji witaminy A nie warto jednak zaczynać na własną rękę, bo jej nadmiar może szkodzić. Każde wyraźne pogorszenie widzenia w słabym świetle jest sygnałem do wizyty u lekarza, a nie do samodzielnego leczenia.
Źródła:
D. Słyż, Widzenie zmierzchowe i wrażliwość na olśnienie w ocenie sprawności zawodowej i bezpieczeństwa (2026)
