Zapalenie osierdzia to stan zapalny błony otaczającej serce. Najczęściej daje o sobie znać ostrym bólem w klatce piersiowej, który nasila się w pozycji leżącej i przy głębokim wdechu. U większości osób choroba przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni, choć część przypadków leczy się w szpitalu. Skąd bierze się zapalenie osierdzia i po czym poznać, że ból w okolicy serca ma takie podłoże?
Czym jest osierdzie i jak rozwija się w nim stan zapalny?
Osierdzie otacza serce niczym elastyczny worek i utrzymuje je w stabilnym położeniu. Osierdzie składa się z dwóch warstw: zewnętrzną stanowi osierdzie włókniste, a wewnętrzną osierdzie surowicze. To drugie dzieli się na osierdzie ścienne i osierdzie trzewne, pokrywające bezpośrednio mięsień sercowy. Między blaszkami osierdzia jest jama osierdzia, a w niej niewielka ilość płynu, zwykle poniżej 50 ml, dzięki której serce ślizga się swobodnie podczas skurczu.
Gdy dotrze tam czynnik zapalny, dochodzi do uszkodzenia komórek osierdzia i rozwoju odczynu wysiękowego. Powierzchnie, które wcześniej przesuwały się bezgłośnie, zaczynają o siebie trzeć, a w worku osierdziowym gromadzi się nadmiar płynu. To odpowiada za dwa główne objawy: ból oraz duszność.
Zapalenie osierdzia - przyczyny
Przyczyny zapalenia osierdzia dzieli się na infekcyjne i nieinfekcyjne, a u znacznej części pacjentów nie udaje się wskazać jednoznacznej przyczyny. Mówi się wtedy o idiopatycznym zapaleniu osierdzia, które w Europie stanowi większość rozpoznań i zwykle ma tło wirusowe, tylko niepotwierdzone badaniami. Zakażenia wirusowe są najczęstszą przyczyną zapalenia osierdzia i często poprzedza je infekcja dróg oddechowych. Pozostałe przyczyny są rzadsze, ale zmieniają sposób leczenia.
Do najczęstszych przyczyn zapalenia osierdzia należą:
- infekcje wirusowe,
- zakażenia bakteryjne, prowadzące do ropnego zapalenia,
- gruźlica, odpowiadająca za około 5% przypadków,
- choroby autoimmunologiczne i choroby tkanki łącznej, w tym toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów i twardzina układowa,
- zawał serca oraz stan po operacjach kardiochirurgicznych,
- ciężka niewydolność nerek z towarzyszącą mocznicą,
- nowotwory, najczęściej przerzuty raka płuca i raka piersi,
- urazy klatki piersiowej, radioterapia śródpiersia i niektóre leki.
Ustalenie czynnika sprawczego bywa trudne, a mimo to warto go szukać, bo przekłada się na rokowanie. Zapalenie wirusowe i idiopatyczne przebiega łagodnie, a tło bakteryjne, gruźlicze czy nowotworowe wiąże się z większym ryzykiem powikłań. Osobną grupę stanowią pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi, u których zajęcie osierdzia jest objawem szerszego procesu. Leczenie prowadzi się wtedy równolegle z terapią choroby podstawowej.
W naszym centrum medycznym szybko umówisz się na wizytę z lekarzem. Skontaktuj się z nami pod numerem 12 333 777 1 lub skorzystaj z całodobowej rejestracji online!
Rodzaje zapalenia osierdzia - ostre, przewlekłe i nawracające
Ostre zapalenie osierdzia to postać najczęstsza, w której dolegliwości narastają w ciągu godzin lub dni. O zapaleniu nawracającym mówi się, gdy po okresie bezobjawowym trwającym 4 do 6 tygodni objawy wracają wraz ze zmianami w badaniach. Postać przewlekłą rozpoznaje się, jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż 3 miesiące, a wtedy częściej pojawia się kołatanie serca i gorsza tolerancja wysiłku.
Wyróżnia się także typy zależne od przyczyny, różniące się przebiegiem i potrzebnym leczeniem.
Rodzaj | Charakterystyka |
Wirusowe zapalenie osierdzia | Najczęstsza postać infekcyjna, zwykle łagodna |
Idiopatyczne zapalenie osierdzia | Bez ustalonej przyczyny, przebieg podobny do wirusowego |
Gruźlicze zapalenie osierdzia | Częstsze u osób z osłabioną odpornością |
Ropne zapalenie osierdzia | Stan zagrażający życiu, o gwałtownym przebiegu |
Mocznicowe zapalenie osierdzia | Dotyczy 6 do 10% pacjentów z niewydolnością nerek |
Zaciskające zapalenie osierdzia | Poważne następstwo przewlekłego procesu zapalnego |
Nawroty nie są rzadkością: po pierwszym epizodzie nawet 30% pacjentów wraca do lekarza z podobnymi dolegliwościami. Ryzyko maleje, jeśli od początku zastosowano pełne leczenie przeciwzapalne i utrzymano je przez zalecany czas.
Objawy zapalenia osierdzia - ból i duszność
Ból w klatce piersiowej jest głównym objawem zapalenia osierdzia. Ma charakter ostry i kłujący, lokalizuje się w okolicy serca i za mostkiem, niekiedy promieniuje w stronę lewego barku i szyi. Nasila się w pozycji leżącej, przy głębokim wdechu oraz w czasie kaszlu, a charakterystycznie łagodnieje podczas pochylania się do przodu. Ta zależność od pozycji ciała pomaga odróżnić go od bólu niedokrwiennego.
Drugim częstym objawem jest duszność, której nasilenie zależy od ilości płynu w worku osierdziowym. Może występować w spoczynku lub w pozycji leżącej, a często towarzyszy jej suchy kaszel. Kołatanie serca zgłaszają częściej osoby z przewlekłym zapaleniem osierdzia. Silny, nagły ból w klatce piersiowej to sytuacja, w której najlepiej niezwłocznie skorzystać z pomocy medycznej, bo objawy zapalenia osierdzia i zawału bywają bardzo podobne.
Jak zapobiegać odwodnieniu na co dzień?
Aby skutecznie zapobiegać odwodnieniu organizmu, nie potrzeba skomplikowanych reguł, tylko konsekwencji. Dorośli powinni pić 2–3 litry płynów dziennie, a zapotrzebowanie na wodę rośnie w gorących warunkach oraz podczas aktywności fizycznej. Niemowlęta potrzebują łącznie około 100–200 ml płynów na kilogram masy ciała, przy czym u najmłodszych podstawowym źródłem jest mleko, a szczegóły najlepiej ustalić z pediatrą. Regularne picie małymi porcjami działa przy tym lepiej niż wypijanie dużych ilości naraz.
Profilaktyka nabiera znaczenia w przypadku intensywnego wysiłku fizycznego, pracy w wysokiej temperaturze oraz u dzieci i osób starszych. Dobre nawyki łatwo wpleść w plan dnia. Nie chodzi o rewolucję, ale o powtarzalność.
Oto zasady, które pomagają utrzymać odpowiednie nawodnienie:
- trzymaj butelkę wody w zasięgu ręki i pij, zanim pojawi się silne pragnienie,
- sięgaj po warzywa i owoce o wysokiej zawartości wody, takie jak ogórki, pomidory czy arbuz,
- podczas wysiłku i w upał uzupełniaj także elektrolity, nie tylko samą wodę,
- ogranicz alkohol oraz napoje zawierające kofeinę, które nasilają oddawanie moczu,
- obserwuj kolor moczu, ponieważ jasnosłomkowy świadczy o dobrym nawodnieniu,
- przypominaj o piciu seniorom i pilnuj pojenia małych dzieci, zwłaszcza podczas infekcji i upałów.
Jeżeli mimo tych starań dolegliwości takie jak przewlekłe zmęczenie, zawroty głowy czy zwiększone pragnienie nawracają, nie należy ich bagatelizować. Mogą wskazywać na zaburzenia gospodarki wodnej, problemy hormonalne albo inne schorzenia wymagające diagnostyki. Konsultacja z lekarzem pozwala ustalić przyczynę i dobrać postępowanie do ogólnego stanu zdrowia. Woda jest tania i łatwo dostępna, a mimo to pozostaje jednym z najskuteczniejszych sposobów dbania o zdrowie.
Objawy pozasercowe zapalenia osierdzia
Choroba rzadko ogranicza się do dolegliwości ze strony serca. Objawy mogą obejmować gorączkę oraz uczucie ogólnego rozbicia, które pojawia się jeszcze przed bólem. Pacjenci opisują bóle mięśni, osłabienie, gorszy apetyt i wrażenie przeciągającej się infekcji, a ból w klatce piersiowej bywa u nich początkowo niewielki.
Gdy osierdzie przestaje się prawidłowo rozciągać albo gdy wysięku jest dużo, dołączają objawy zastoju krwi: poszerzenie żył szyjnych, obrzęki kończyn dolnych i powiększenie wątroby. Odrębną grupę stanowią dolegliwości choroby podstawowej, na przykład bóle stawów przy reumatoidalnym zapaleniu stawów albo zmiany skórne w toczniu. Zestawienie wszystkich objawów naprowadza na rozpoznanie często szybciej niż samo badanie serca.
Jak diagnozuje się zapalenie osierdzia?
Diagnostyka zapalenia osierdzia opiera się na kilku badaniach, a rozpoznanie stawia się, gdy spełnione są co najmniej dwa z czterech kryteriów. Są nimi charakterystyczny ból, szmer tarcia osierdzia, zmiany w zapisie EKG oraz stwierdzony po raz pierwszy płyn w jamie osierdzia. Badania krwi z oceną markerów stanu zapalnego, takich jak CRP i OB, wraz z oznaczeniem troponin pomagają ocenić aktywność choroby i sprawdzić, czy proces zapalny nie objął mięśnia sercowego. W diagnostyce zapalenia osierdzia korzysta się również z badań obrazowych.
Najczęściej wykonuje się:
- EKG, które pokazuje rozlane uniesienie odcinka ST i obniżenie odcinka PR,
- echo serca, pozwalające ocenić ilość płynu i wykryć cechy tamponady serca,
- rtg klatki piersiowej, pomocne w ocenie sylwetki serca i płuc,
- tomografię komputerową i rezonans magnetyczny w przypadkach niejednoznacznych,
- badanie płynu osierdziowego, gdy trzeba ustalić czynnik zakaźny lub wykluczyć zmiany nowotworowe.
Wiele z tych badań służy też różnicowaniu. Zmiany w EKG i podwyższone stężenie troponin mogą przypominać zawał serca, dlatego diagnostyka niemal zawsze obejmuje ocenę w kierunku niedokrwienia. Nieobecność płynu w worku osierdziowym nie przekreśla rozpoznania, bo wysięk pojawia się czasem dopiero po kilku dniach. Całość obrazu klinicznego pozwala określić rodzaj zapalenia i zaplanować leczenie.
Leczenie zapalenia osierdzia
Leczenie zapalenia osierdzia zależy od jego przyczyny oraz od ciężkości przebiegu. Leczenie nieswoiste opiera się na lekach przeciwzapalnych: podstawą są niesteroidowe leki przeciwzapalne, a alternatywnie stosuje się kwas acetylosalicylowy. Do terapii dołącza się kolchicynę, co skraca czas utrzymywania się objawów i zmniejsza liczbę nawrotów. Glikokortykosteroidy nie są lekami pierwszego wyboru, bo częściej wiążą się z przejściem choroby w postać nawracającą.
Leczenie przyczynowe, określane też jako swoiste, stosuje się wtedy, gdy znany jest czynnik wywołujący, a leczenie farmakologiczne kieruje się wprost przeciw niemu. W zakażeniu bakteryjnym prowadzi się antybiotykoterapię i drenaż worka osierdziowego, a w postaci gruźliczej leczenie przeciwprątkowe. W mocznicowym zapaleniu osierdzia zwiększa się liczbę dializ, co zwykle wystarcza do ustąpienia dolegliwości. Terapię uzupełnia ograniczenie wysiłku fizycznego, bo obciążenie serca podtrzymuje stan zapalny.
W przypadku dużego ryzyka powikłań leczenie odbywa się w szpitalu, a przesłankami są gorączka powyżej 38 stopni, duża ilość płynu w worku osierdziowym, początek choroby pod postacią tamponady oraz brak poprawy po tygodniu standardowego leczenia. W razie powikłań takich jak tamponada serca konieczne mogą być procedury inwazyjne, przede wszystkim nakłucie worka osierdziowego. Warto przy tym unikać samoleczenia dużymi dawkami leków przeciwzapalnych, bo dobór dawki i czasu terapii wpływa na ryzyko nawrotu. Domowe sposoby łagodzenia dolegliwości, na przykład odpoczynek w pozycji półsiedzącej, bywają pomocnym uzupełnieniem, ale dobrze wcześniej omówić je ze specjalistą.
Tamponada serca i zaciskające zapalenie osierdzia
Dwa powikłania zmieniają całe postępowanie. Pierwszym jest tamponada serca, do której dochodzi, gdy płyn gromadzi się szybko lub w dużej ilości i uniemożliwia prawidłowe napełnianie jam serca. Objawia się narastającą dusznością, spadkiem ciśnienia, przyspieszeniem tętna oraz poszerzeniem żył szyjnych. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia, w którym pomoc polega na odbarczeniu osierdzia.
Drugim jest zaciskające zapalenie osierdzia, poważne następstwo przewlekłego procesu. Polega na stopniowej utracie elastyczności worka osierdziowego, który włóknieje, a niekiedy wapnieje. Usztywnione osierdzie ogranicza rozkurcz serca, dlatego dominują objawy zastoju: obrzęki, wodobrzusze i szybkie męczenie się. Dochodzi do tego częściej po postaciach gruźliczych i ropnych.
Rokowanie i powrót do aktywności fizycznej
W większości przypadków rokowanie jest dobre, a choroba kończy się pełnym wyzdrowieniem. Zależy ono od przyczyny oraz obecności płynu w osierdziu, dlatego lekarz ocenia oba te elementy już przy pierwszej wizycie. Często zapalenie osierdzia ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni, zwłaszcza przy tle wirusowym i idiopatycznym. Gorzej rokują postaci bakteryjne, gruźlicze i nowotworowe.
Przez cały okres utrzymywania się dolegliwości dobrze ograniczyć swoją aktywność fizyczną. Powrót do niej powinien nastąpić po ustąpieniu objawów, normalizacji zapisu EKG i markerów stanu zapalnego. U osób trenujących wyczynowo przerwa jest dłuższa, a wznawianie wysiłku warto rozłożyć na etapy.
Rola kardiologa w leczeniu zapalenia osierdzia
Ten sam ból w klatce piersiowej może wynikać z zajęcia osierdzia, z niedokrwienia mięśnia sercowego albo z przyczyn pozasercowych, a rozstrzyga o tym zestawienie objawów z zapisem EKG i obrazem echokardiograficznym. Kardiolog ocenia też, czy pacjent ma czynniki ryzyka powikłań, i jak długo prowadzić leczenie przeciwzapalne.
Konsultacja przydaje się również później, gdy ostre objawy już minęły. Kontrolne badania pozwalają sprawdzić, czy wysięk się wchłonął i kiedy bezpiecznie wrócić do treningów. Przy nawracającym przebiegu ustala się dłuższy schemat leczenia i rozważa badania w kierunku chorób autoimmunologicznych. Jeśli ból w okolicy serca powtarza się lub zmienia charakter, warto skorzystać z pomocy specjalisty, zamiast czekać, aż dolegliwości same przejdą.
Źródła:
J. Dębska, T. Pasierski, Ostre zapalenie osierdzia – rozpoznanie i leczenie w świetle nowych wytycznych ESC (2016)
J. Pęksa, A. Malinowska-Karpiel, M. Klocek, M. Rajzer, Zapalenie osierdzia czy mięśnia sercowego – problem wciąż aktualny (2021)
A. Gackowski, T. Miszalski-Jamka, K. Miszalski-Jamka, J. Głowacki, M. Dziuk, P. Szymański, T. Kukulski, K. Mizia-Stec, E. Płońska-Gościniak, Choroby osierdzia we współczesnej diagnostyce obrazowej. Część 2 (2013)
K. Ściborski, M. Kobusiak-Prokopowicz, A. Dumański, A. Mysiak, Tamponada serca u pacjenta dializowanego (2010)
